ΠΑΝΗΓΥΡΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ ΕΙΣ ΤΗΝ Β΄ ΚΥΡΙΑΚΗ ΤΩΝ ΝΗΣΤΕΙΩΝ (2026)
Ο ΟΡΘΟΔΟΞΟΣ ΦΩΤΙΣΜΟΣ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΟΝ ΑΓΙΟ ΓΡΗΓΟΡΙΟ ΤΟΝ ΠΑΛΑΜΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ
«Ὀρθοδοξίας φωστῆρα» και «Ἐκκλησίας στήριγμα» αποκαλεί ο υμνογράφος τον μεγάλο πατέρα και θεολόγο του 14ου αιώνος, Γρηγόριο τον Παλαμά, τον Άγιο που τιμά η Εκκλησία μας σήμερα, Β' Κυριακή των Νηστειών· τον τιμά και τον προβάλει η Εκκλησία αγαπητοί μου, όχι για την μνήμη του η οποία είναι στις 14 Νοεμβρίου, αλλά για την προσφορά του στην στήριξη της ορθοδόξου πίστεως έναντι των κακοδοξιών της Δύσεως.
Η Κυριακή της Ορθοδοξίας που εορτάσαμε την περασμένη εβδομάδα, είναι σαφώς η εορτή κατά την οποίαν οι Πατέρες της Εκκλησίας στην Έβδομη Οικουμενική Σύνοδο, και όχι μόνο, διετράνωσαν ότι ο Υιός του Θεού έγινε άνθρωπος αληθινά για να θεωθεί ο άνθρωπος. Με τη σημερινή Κυριακή και την προβολή του μεγάλου αυτού πατρός, του κήρυκος της Χάριτος και του θεατού του ακτίστου φωτός, αυτό έγινε πολύ σαφές· διότι ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς αγωνίσθηκε, ακριβώς για να δείξει ότι είναι δυνατόν αυτό να γίνει. Ποιο αγαπητοί μου; Το ότι «ὁ Λόγος σὰρξ ἐγένετο ἵνα ἡ σάρξ γένηται λόγος» (Μεγ. Αθανασίου, Λόγος εις την Ενανθρώπιση). Η θεολογία αυτή, ότι δηλαδή ο άνθρωπος δύναται να ενωθεί με τον Θεό και να γίνει κατά χάριν Θεός, θεμελιώθηκε από τις Οικουμενικές Συνόδους της Κωνσταντινουπόλεως (1341-1351) με πρωτοστάτη τον Άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά.
Η Εκκλησία, από την ίδρυσή της και σε όλη την ιστορική της πορεία, ενδιαφερόταν να διαφυλάξει με κάθε κόστος την προοπτική σωτηρίας του ανθρώπου. Αυτή η προοπτική αγαπητοί μου, δεν θα μπορούσε να διαφυλαχτεί εφόσον αμφισβητούνταν η δυνατότητα αληθινής, βιωματικής κοινωνίας και ενώσεως του ανθρώπου με τον Θεό. Γι' αυτό τον λόγο, όποτε εμφανιζόταν μία διδασκαλία η οποία στεκόταν απέναντι σε αυτή την αλήθεια, καταδικαζόταν σαν πλάνη και αίρεση· και δικαίως αγαπητοί μου! Οι αγώνες των παλαιών μεγάλων αγίων Πατέρων, δεν οφειλόταν σε μία διάθεση να αποδείξουν την θεολογική τους δεινότητα. Στους αγώνες αυτούς υπήρχαν σοβαρότατοι σωτηριολογικοί λόγοι· εκινούντο δηλαδή οι άγιοι Πατέρες από το ενδιαφέρον και τη φροντίδα να παραμείνουν ανοικτοί οι δρόμοι της σωτηρίας και της θεώσεως, που τους έκλειναν οι αιρετικοί με τις πλανεμένες διδασκαλίες τους.
Τους ίδιους σωτηριολογικούς λόγους είχαν και οι θεολογικοί αγώνες του αγίου Γρηγορίου του Παλαμά εναντίον του Βαρλαάμ του Καλαβρού και των οπαδών του. Άγευστος πράγματι και άπειρος ο Βαρλαάμ, της αγιοπνευματικής εμπειρίας που μεταμορφώνει και μεταβάλλει τον άνθρωπο σε Καινή Κτίση. Επηρεασμένος από τον δυτικό Σχολαστικισμό και την «Αναγέννηση», θέλησε να γίνει διδάσκαλος της απάθειας και της τελειότητος προτρέποντας τους μοναχούς να εγκαταλείψουν την άσκηση και την νοερά εργασία της προσευχής και να επιδοθούν στη σπουδή και στη γνώση της φιλοσοφίας και μάλιστα της ελληνικής, επειδή δήθεν αυτή μόνο οδηγεί στην τελειότητα. Δεν μπορούσε ο ταλαίπωρος να αποδεχτεί τον ισχυρισμό των μοναχών ότι ο καθαρός από τα πάθη άνθρωπος δύναται να δεχτεί στην καρδιά του φωτισμούς και ελλάμψεις, παρουσία δηλαδή θεϊκού φωτός, όπως το φως που κατηύγασε τους μαθητές κατά την Μεταμόρφωση του Χριστού στο όρος Θαβώρ. Τους κατηγορούσε λοιπόν ότι διδάσκουν πως η ουσία του Θεού είναι μεθεκτή, και υπεστήριζε ότι το φως κάθε ελλάμψεως είναι κτιστό και ενδοκοσμικό, αισθητό φως και μάλιστα κατώτερο από το φως της γνώσεως «χείρον νοήσεως».
Ακριβώς στο σημείο αυτό των ισχυρισμών του Βαρλαάμ, περί του ότι η Χάρις του Θεού είναι κτιστή, οι ενέργειες είναι κτιστές, διέγνωσε ο άγιος Γρηγόριος την πλάνη και την αίρεση, που ακύρωνε την δυνατότητα της σωτηρίας και τοποθετούσε τον Βαρλαάμ στη σειρά των αρχαίων αιρετικών. Διότι πως στ' αλήθεια θα μπορούσε να σωθεί και να θεωθεί ο άνθρωπος με κτιστά μέσα, με κτιστές ενέργειες του Θεού, που δεν δίνουν την δυνατότητα στον άνθρωπο να μετάσχει της θεότητος;
Στην κακοδοξία αυτή του Βαρλαάμ, ο άγιος πατήρ απήντησε ότι το φως που βλέπουν οι άγιοι, δεν είναι η ουσία του Θεού, η οποία είναι όντως απολύτως υπερβατική και αμέθεκτη και απρόσιτη, αλλά η ενέργεια του Θεού, που είναι μεθεκτή και προσιτή. Στο Θεό υπάρχει όχι μόνο η ουσία, αλλά και οι ενέργειες, διότι ο Θεός των Χριστιανών είναι προσωπικός Θεός. Η Θεία Ουσία δεν είναι ανενέργητη και κλεισμένη στον εαυτό της, αλλά ενεργητική και δυναμική. Είναι ο ζωντανός Θεός που αγαπά να αποκαλύπτεται στα πλάσματά Του και να τα καθιστά κοινωνικά της μακαριότητός Του. Οι ενέργειες του Θεού εξασφαλίζουν την κοινωνία του Θεού προς τα κτίσματα και έτσι ο αμέθεκτος κατά την ουσία Θεός, γίνεται μεθεκτός διά των Θείων Του Ενεργειών, όπως ήδη είχε διδάξει ο Μ. Βασίλειος, λέγοντας ότι «αἱ μὲν ἐνέργειαι τοῦ Θεοῦ πρὸς ἡμᾶς καταβαίνουσι, ἡ δὲ οὐσία αὐτοῦ μένει ἀπρόσιτος» (Επιστολές Μεγ. Βασιλ. PG 32,869 Α').
Απορεί και εξίσταται κανείς με το πόσο μεγάλο είναι το χάσμα της Θεολογίας και της Σωτηριολογίας, ανάμεσα στην Ανατολή και στη Δύση. Βλέπετε αγαπητοί μου σε πόσο μεγάλα βάραθρα πλάνης μπορεί να οδηγήσει τον άνθρωπο, ο κατά τα άλλα λεγόμενος Διαφωτισμός; Βλέπετε πώς ο αρχέκακος όφις, ο οποίος δεν κουράζεται να εργάζεται για τον θάνατο του ανθρωπίνου γένους, πλανά τα πειθήνια όργανά του και δι΄ αυτών προσπαθεί ανά τους αιώνες να διαστρεβλώσει την αλήθεια που μας παρέδωσε η Εκκλησία; Στην πραγματικότητα, ο Βαρλαάμ με τις κακοδοξίες που διέδιδε, θεοποιούσε την ανθρώπινη κτιστή λογική, κηρύττοντας πως μόνο οι πεπαιδευμένοι στην θύραθεν παιδεία μπορούν να φτάσουν στη Θεογνωσία, αποκλείοντας από την σωτηρία τους αμαθείς και απλούς πιστούς. Αν η θύραθεν παιδεία συμβάλλει όντως στην τελειότητα, τότε οι Έλληνες σοφοί θα έπρεπε να είναι θεοπτικώτεροι και τελειότεροι των προφητών, οι οποίοι όμως όταν εκλήθησαν από το Θεό ήταν απλοί και αμόρφωτοι! Ο κορυφαίος των προφητών, ο Ιωάννης ο Πρόδρομος, εξ απαλών ονύχων ζούσε στην έρημο, όπου δεν υπάρχουν βέβαια σχολεία και πανεπιστήμια, και μαρτυρήθηκε από τον Κύριό μας ως «ὁ μείζων ἐν γεννητοὶς γυναικῶν» (Ματθ. ΙΑ', 11). Ασφαλώς, αν ήταν απαραίτητο στοιχείο της τελειότητος η ανθρώπινη σοφία, ο Χριστός δεν θα διάλεγε αγράμματους ψαράδες ως μαθητές, αλλά σοφούς, ούτε θα εδίδασκε διά του Αποστόλου Παύλου ότι η ανθρώπινη σοφία είναι μωρία.
Ο άνθρωπος, κατά τον άγιο Γρηγόριο, έχασε την αρχέγονη μακαριότητα διότι υπέκυψε στον πειρασμό της γνώσεως και δεν αρκέσθηκε στην φυλακή της καρδίας, στην φρούρηση δηλαδή και καλλιέργεια του πνευματικού του κόσμου. Θεμέλιο και αρχή αυτής της κατά Χριστόν φιλοσοφίας είναι ο φόβος του Θεού, εκ του οποίου γεννάται η συνεχής και αδιάλειπτη προσευχή προς τον Θεό και η τήρηση των ευαγγελικών εντολών. Μετά δε την συμφιλίωση και την καταλλαγή προς τον Θεό, ο αρχικός παιδαγωγικός φόβος μεταβάλλεται σε αγάπη, και ο κόπος της προσευχής, αφού μεταβληθεί σε τερπνότητα και ευχαρίστηση, παράγει το άνθος του φωτισμού. Αυτή είναι η αληθινή παιδεία, ο αληθινός ορθόδοξος φωτισμός, του οποίου ούτε καν την αρχή, δηλαδή τον φόβο του Θεού, δεν μπορεί να καταλάβει αυτός που έχει παραδοθεί στην αγάπη της μάταιας ανθρώπινης φιλοσοφίας, του ανθρώπινου «Διαφωτισμού».
Είναι επομένως φανερό αγαπητοί μου, πως η γνώση του Αληθινού Θεού δεν δίνεται συνήθως στους γραμματισμένους αλλὰ στους «καθαροὺς τῇ καρδία», τους οποίους μακαρίζει ο ίδιος ο Κύριος: «Μακάριοι οἱ καθαροὶ τῇ καρδίᾳ, ὅτι αὐτοὶ τὸν Θεόν ὄψονται». Η «θεοπτία» βεβαίως αυτή δεν συντελείται μονομιάς, αλλά είναι προϊόν μιας σταδιακής διαδικασίας που ξεκινάει, όπως λέει ο Άγιος Γρηγόριος, από την κάθαρση του νου από τα πάθη, προχωράει στον φωτισμό του καθαρού νου με την Θεία Χάρη, και ολοκληρώνεται με την θέωση. Είναι όντως μία δύσκολη, συνεχής και επίπονη εργασία, αλλά είναι μία εργασία που μπορεί και πρέπει να γίνεται από όλους τους Χριστιανούς, μορφωμένους και αμόρφωτους, κληρικούς και λαϊκούς. Άρα δεν απαιτείται η ανθρώπινη επιστημονική γνώση, αλλά η πρακτική άσκηση. Διά της ασκήσεως καθαίρεται η ψυχή από τα πάθη, και αυτή και μόνο αποτελεί την απαραίτητη προϋπόθεση για να φθάσει ο πιστός στο θείο φωτισμό και στη θέωση.
Ένα από τα μεγαλύτερα και φοβερότερα πάθη, από τα οποία καλείται ο πιστός να απαλλαγεί διά της ασκήσεως αγαπητοί μου, είναι το πάθος της υπερηφάνειας και ιδίως της υπερηφάνειας του νοός. Πράγματι ο νους του ανθρώπου δύσκολα ταπεινώνεται, δύσκολα υποτάσσεται στο θέλημα του Θεού, δύσκολα μπορεί να αποδεχθεί ό,τι υπάρχει πέρα και πάνω από τη λογική, διότι δυστυχώς έχει ταυτιστεί απόλυτα με αυτήν. Ο νους θέλει όλα να τα κρίνει και όλα να τα αξιολογεί με τη δική του δύναμη και με την δική του γνώση. Όταν μάλιστα διαθέτει επιστημονική και φιλοσοφική γνώση, τότε το έργο της καθάρσεώς του από την υπερηφάνεια γίνεται ακόμη πιο δύσκολο. Και δεν είναι υπερβολή να πούμε ότι τις περισσότερες φορές το μεγαλύτερο εμπόδιο για την σωτηρία του ανθρώπου είναι η υπερηφάνεια του νοός. Ο επηρμένος νους είναι αδύνατον να πιστεύσει αληθινά στο Χριστό, επειδή ακριβώς η πίστις απαιτεί την υπέρβαση της λογικής. Όπως αναφέρει ο άγιος Γρηγόριος σε μία ομιλία του, ο επηρμένος νους, επειδή θέλει να εξουσιάζει τα πάντα και να μην εξουσιάζεται από κανένα, δεν πείθεται να κατέλθει στην «βασιλική κάθοδο», δηλαδή στην κάθοδο προς την καρδιά, όπου μέσω της νοεράς προσευχής μπορεί να φωτιστεί και στην συνέχεια να έρθει σε κοινωνία με τον Θεό, αλλά επιμένει να ζει στον εγκεφαλικό χώρο που υπάρχει και ζει η λογική.
Ποια είναι όμως αγαπητοί μου αυτή η καρδιά που μας αναφέρει ο άγιος Γρηγόριος και που συνεχώς συναντάμε στη διδασκαλία της Εκκλησίας και τους νηπτικούς πατέρες; Είναι μήπως η σαρκική καρδιά που γνωρίζουμε από την ανατομία του ανθρώπου, ή κάτι βαθύτερο; Είναι άραγε αυτό που ονομάζουμε συναισθηματικός κόσμος, ή μήπως όχι; Η καρδιά του ανθρώπου αγαπητοί μου, κατά τον άγιο Γρηγόριο που αποτελεί γνήσιο συνεχιστή της πατερικής παραδόσεως, είναι το ηγεμονικό όργανο της ανθρωπίνης υπάρξεως και ο Θρόνος της Χάριτος του Θεού. Είναι ο πυρήνας της ανθρωπίνης ψυχής και ο μυστικός εκείνος χώρος όπου γίνεται η ανάσταση και η αποκάλυψη του ανθρωπίνου προσώπου. Εκεί βρίσκεται ο νούς όταν παραμένει ενιαίος και συγκεντρωμένος, φυλάττοντας τη μνήμη του Θεού, φυλάττοντας τον Παράδεισο της καρδίας του. Και όπως η Θεότητα είναι Ουσία και Ενέργεια, έτσι και η πνευματική καρδία που βρίσκεται εντός της σαρκικής καρδίας, είναι η ουσία της ψυχής, ο δε νους, η ενέργεια αυτής.
Καρδιά αγαπητοί μου, είναι ο πνευματικός εκείνος χώρος όπου ο Θεός διδάσκει και γράφει τα δόγματα και τον Νόμο Του. Επομένως είναι ο χώρος όπου γράφονται οι εντολές του Θεού. Μέσα στις ταπεινές και καθαρές καρδιές ευρισκόμενος και αναπαυόμενος ο Θεός «τά ἴδια γράμματα ἐγχαράττει, καθάπερ τισί πλαξί Μωσαϊκαῖς» (Αγίου Μαξίμου, Γνωστικά κεφάλαια, Β΄ ἐκατοντάς, π΄).
Η καρδιά είναι ο Άδης στον οποίο κατεβαίνει ο Χριστός και ελευθερώνει την ψυχή του ανθρώπου. Όπως ο Χριστός κατέβηκε στον Άδη και ελευθέρωσε τις ψυχές των δικαίων, έτσι κατεβαίνει στον Άδη που βρίσκεται στα βάθη των καρδιών των μετανοούντων και τις ελευθερώνει από τον πνευματικό θάνατο.
Καρδιά είναι η γη όπου σπείρεται από τον Κύριο ο κόκκος του σινάπεως. Κατά τον άγιο Μάξιμο «κόκκος τοῦ σινάπεώς ἐστὶν ὁ Κύριος, κατά πίστιν ἐν πνεύματι σπειρόμενος ἐν ταῖς καρδίαις τῶν δεχομένων» (Αγίου Μαξίμου, Γνωστικά κεφάλαια, Β΄ ἐκατοντάς, ια΄).
Καρδιά είναι ο ναός και το θυσιαστήριο, ο ιερός εκείνος χώρος όπου δοξάζεται και αγιάζεται ο Θεός. Ο απόστολος Πέτρος παραγγέλλει: «Κύριον τόν Θεόν ἀγιάσατε ἐν ταῖς καρδίαις ὑμῶν» (Α΄ Πέτρου, γ΄, 15).
Καρδιά είναι το αγγείον που έχει το έλαιον, δηλαδή την Θεία Χάρη. Στο αγγείο αυτό της καρδιάς ο φρόνιμος άνθρωπος διαφυλάττει την Χάρη του Παναγίου Πνεύματος, και κατ΄ αυτό τον τρόπο εισέρχεται εις τον νυμφώνα για να ευφραίνεται με τους γάμους του Νυμφίου.
Καρδιά είναι ο αγρός μέσα στον οποίο είναι κεκρυμμένος ο θησαυρός των δωρεών του Θεού που, όταν τον βρει ο άνθρωπος, πωλεί τα πάντα για να τον αγοράσει.
Στην καρδιά του ανθρώπου βρίσκονται επίσης όλοι οι λογισμοί της ψυχής, είτε αγαθοί, είτε πονηροί. Ο άγιος Γρηγόριος ισχυρίζεται πως αυτή την διδασκαλία την παραλάβαμε από τον ίδιο τον Χριστό, ο Οποίος είναι ο πλάστης του ανθρώπου. Υπενθυμίζει τον λόγο του Κυρίου, «οὗ τὸ εἰσερχόμενον εἰς τὸ στόμα κοινοὶ τὸν ἄνθρωπον, ἀλλὰ τὸ ἐκπορευόμενον ἐκ τοῦ στόματος τοῦτο κοινοὶ τὸν ἄνθρωπον» (Ματθ. ιε΄, 11), καθώς επίσης και τον λόγο, «ἐκ γὰρ τῆς καρδίας ἐξέρχονται διαλογισμοί» (Ματθ. ιε΄, 19). Ο άγιος Γρηγόριος αναφέρει επίσης και τον εξής λόγο του αγίου Μακαρίου, ότι «ἡ καρδία ἡγεμονεύει ὅλου τοῦ ὀργάνου – είναι δηλαδή ο κυβερνήτης της ψυχής - καί, ἐπὰν κατάσχει τὰς νομὰς τῆς καρδίας ἡ Χάρις, βασιλεύει ὅλων τῶν λογισμῶν καὶ τῶν μελῶν· ἐκεῖ γὰρ ἐστὶν ὁ νοῦς καὶ πάντες οἱ λογισμοὶ τῆς ψυχῆς». Γι΄ αυτό ο βασικός σκοπός της θεραπείας είναι, κατά τον άγιο Γρηγόριο, να επαναφέρουμε «τὸν ἐγκεχυμένον διὰ τῶν αἰσθήσεων νοῦν» από έξω μέσα στην καρδιά, που είναι «τὸ τῶν λογισμῶν ταμεῖον» και «πρῶτον σαρκικὸν ὄργανον λογιστικόν». Εδώ κάνει εντύπωση αγαπητοί μου, πως σύμφωνα με την πατερική διδασκαλία, δεν είναι ο εγκέφαλος του ανθρώπου η πηγή και το κύριο όργανο των λογισμών, αλλά η καρδιά του ανθρώπου. Μέγα το μυστήριον της ανθρωπίνης υπάρξεως!
Αυτή την υπερηφάνεια του νοός συναντούμε στους Γραμματείς και Φαρισαίους της ευαγγελικής περικοπής που ακούσαμε σήμερα. Οι Γραμματείς και Φαρισαίοι όντες άριστοι θεολόγοι της εποχής εκείνης, γνώριζαν πολύ καλά ότι μόνον ο Θεός μπορεί να συγχωρεί αμαρτίες και πολύ σωστά. Γνώριζαν επίσης από την Παλαιά Διαθήκη ότι μόνον ο Θεός είναι «ὁ ἐτάζων νεφροὺς καὶ καρδίας» (Ψαλ. ζ΄ 10). Φουσκωμένοι όμως από την υπερηφάνεια του νοός τους και από τις θεολογικές γνώσεις τους, δεν δέχθηκαν να πιστεύσουν στον Χριστό, παρ' όλο που διαπίστωσαν ότι ο Χριστός, όχι μόνο γνωρίζει τους κρυφούς διαλογισμούς τους, αλλά έχει και τη δύναμη να θεραπεύσει με ένα του λόγο τον παράλυτο. Και ενώ συνεχώς έβλεπαν θαύματα από τον Κύριο, εν τούτοις ηρνούντο πεισματικά να τον παραδεχθούν ως Θεόν και Σωτήρα.
Το αντίθετο βλέπουμε στους τέσσερις απλοϊκούς εκείνους ανθρώπους, που άνοιξαν τη στέγη του σπιτιού, για να φέρουν τον παράλυτο μπροστά στο Χριστό. Οι άνθρωποι αυτοί δεν είχαν θεολογικές γνώσεις, είχαν όμως πίστη. Και αυτή την πίστη τους, βράβευσε ο Χριστός. Ο άγιος Γρηγόριος, ερμηνεύοντας το παραπάνω θαύμα της θεραπείας του παραλυτικού, αναφέρει κάτι πολύ σημαντικό. Λέει ότι όπως οι τέσσερις άνθρωποι άνοιξαν τη στέγη του σπιτιού, έτσι και εμείς είναι ανάγκη να ανοίξουμε κάποια άλλη στέγη, τη στέγη του νοός μας. Το άνοιγμα της στέγης αυτής είναι η κάθαρσή του από το «χώμα» και από τις «λάσπες» της υπερηφανείας. Χωρίς την κάθαρση αυτή δεν μπορούμε να επιτύχουμε την πνευματική αναγέννησή μας· δεν μπορούμε να φτάσουμε στην γνώση του Θεού· δεν μπορούμε να έχουμε έστω και αμυδρά όραση του Θεού.
Ομολογώ αγαπητοί μου πως όσο μεγάλο είναι το μυστήριο της καρδίας του ανθρώπου, άλλο τόσο μεγάλο είναι και το μυστήριο της κατανοήσεως του νου του ανθρώπου, διότι όπως διδασκόμαστε από τους πατέρες, ο μόνος που μπορεί απλανώς να εξηγήσει τα του νοός, είναι ο ίδιος ο νους, πότε όμως; Όταν αναστηθεί από την νέκρωσή του. Όταν αποκυλιστεί ο λίθος της αναισθησίας και εγερθεί από το μνημείο που είναι θαμένος εξ΄ αιτίας των παθών. Όταν ταπεινωθεί και κατανοήσει την ασθένειά του. Είπαμε βέβαια προηγουμένως πως ο νους είναι η ενέργεια της πνευματικής καρδίας, η οποία είναι η ουσία της ψυχής του ανθρώπου. Ας πούμε όμως και κάτι περισσότερο προς καταρτισμό όλων μας. Ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός γράφει ότι ο νους είναι το καθαρώτερο μέρος της ψυχής, είναι ο οφθαλμός της ψυχής. «ὦσπερ γὰρ ὀφθαλμὸς ἐν σώματι, οὕτως ἐν ψυχῇ νοῦς» (Έκδ. ακρ.ορθ. πίστ., 26,48). Αυτός ο οφθαλμός της ψυχής που λέγεται νους και ενεργεί διά των αισθήσεων, είναι αυτό που αρχικά μολύνεται, αρρωσταίνει και χρειάζεται θεραπεία. Όπως ο οφθαλμός του σώματος όταν ασθενεί σκοτίζει όλο το σώμα, με την έννοια ότι δεν μπορεί να κυβερνήσει το σώμα, κατά τον ίδιο τρόπο, όταν ασθενεί ο οφθαλμός της ψυχής, που είναι ο νους, τότε σκοτίζεται και μένει ακυβέρνητη όλη η ψυχή του ανθρώπου.
Ο νους του ανθρώπου, όταν πολιτεύεται θεαρέστως, είναι αυτό που αναφέρει ο απόστολος Πέτρος, «ὁ κρυπτὸς τῆς καρδίας ἄνθρωπος» (Πέτρου Α΄, γ-4). Είναι κυρίως το κατ΄ εικόνα Θεού στον άνθρωπο. Η καρδιά είναι το κέντρο της πνευματικής υπάρξεως, όπου ο άνθρωπος συναντά τον Θεό. Είναι η εντός ημών Βασιλεία του Θεού. Είναι ο Παράδεισος του Θεού όπου βρίσκονται όλα εκείνα τα δέντρα που φύτεψε ο Θεός προς ευφροσύνη του ανθρώπου· η άφθαρτη εκείνη χώρα την οποία ποτίζουν και ζωογονούν τα ζωήρρητα ύδατα του Παναγίου Πνεύματος. Είναι ο μυστικός χώρος στον οποίο επικοινωνεί ο Θεός με τον κρυπτό άνθρωπο, δηλαδή τον νου.
Τί γίνεται όμως αγαπητοί μου αν ο νους απουσιάζει από αυτή την συνάντηση; Τί γίνεται όταν είναι επανειλημμένα απών; Τί γίνεται όταν εξ΄ αιτίας της αναξιότητάς του, μάλλον της φιλαυτίας και φιληδονίας του, ενδιατρίβει σε άλλη χώρα μακράν της πατρικής εστίας και σπαταλά την περιουσία του σε υλικές απολαύσεις; Συμβαίνει αυτό ακριβώς που περιγράφτηκε προηγουμένως. Ο νους του ανθρώπου αρχικά σκοτίζεται, έπειτα ασθενεί και τελικά νεκρώνεται. Και όπως ένα νεκρό σώμα δεν κινείται και δεν αισθάνεται, είναι δύσμορφο και αποτρόπαιο στην όψη του, έτσι και ο πνευματικός άνθρωπος· δεν κινείται, είναι εντελώς παράλυτος προς κάθε πνευματική εργασία, δεν αισθάνεται καθόλου τα πνευματικά· όχι μόνο, αλλά και τα απωθεί, και τέλος καθίσταται θέαμα οικτρό που προκαλεί την απομάκρυνση όλων.
Ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς και όλοι οι πατέρες που μας δίδαξαν σχετικά με την ωφέλεια της ησυχίας και της νήψης, μαρτυρούν και ομολογούν πως η πνευματική εργασία του κάθε πιστού είναι να τηρεί τις εντολές του Θεού. Ας μην ξεχνάμε αγαπητοί μου, πως η πρώτη εντολή του Θεού στον άνθρωπο ήταν και είναι, να φυλάττει τον Παράδεισο. Τί σημαίνει πρακτικά αυτό; Ο νούς του ανθρώπου θα πρέπει να σχολάζει όσο είναι δυνατόν από τα πρόσκαιρα αυτού του κόσμου. Θα πρέπει να αγωνιστεί διά της εγκρατείας, ώστε να μάθει να μην αναζητεί διά των σωματικών αισθήσεων την πρόσκαιρη ηδονή η οποία είναι συνδεδεμένη με τον θάνατο. Σε όσο βαθμό είναι εξαρτημένος από την ηδονή, σε τόσο βαθμό είναι μέτοχος του θανάτου της ψυχής του. Ας μην κοροϊδεύουμε τους εαυτούς μας αγαπητοί μου! Όλοι ξέρουμε τις αδυναμίες και τα πάθη μας. Σε κάποια από αυτά πέφτουμε αραιά και που, σε κάποια άλλα είμαστε άθλιοι δούλοι. Τα αγαπάμε και τα καλλιεργούμε και δεν μπορούμε να φανταστούμε τη ζωή μας χωρίς αυτά και την ηδονή που μας χαρίζουν. Τί γίνεται όμως όταν παραδώσουμε την ψυχή μας; Ποια κρίση μας περιμένει; Πως θα κερδίσουμε τον χρόνο που σπαταλήσαμε ματαίως;
Ο άγιος Γρηγόριος μας συμβουλεύει να χαλάσουμε την στέγη του νοός. Ποιού νοός; Σαφώς του σαρκικού νοός. Ας τον καθαρίσουμε λοιπόν με την τήρηση των εντολών του Χριστού και την αποφυγή της αμαρτίας για να συμφιλιωθούμε μαζί Του· και όταν γίνει αυτό να μην αδιαφορήσουμε, αλλά να συνεχίσουμε να τον διαφυλάτουμε καθαρό ώστε και αυτός να τροφοδοτεί με αγαθά νοήματα την καρδιά μας και να μην σταματήσει να φυτεύει μέρα με την ημέρα, χρόνο με τον χρόνο, τις θείες αρετές. Όταν πορευτούμε κατ΄ αυτόν τον τρόπο και χρονίσουμε σε αυτή την εργασία, τότε θα αξιωθούμε διά της Χάριτος του Θεού, της μεταμορφώσεως του νου από παχύς και σαρκικός που είναι, σε λεπτό και πνευματικό. Τότε αυτός, αγαλλόμενος και ευφραινόμενος για την θεία αυτή αλλοίωση, θα δυνηθεί να ανέλθει μαζί με τους τρεις προκρίτους των μαθητών στο όρος Θαβώρ και να απολαύσει μαζί τους την δόξα της Θείας Μακαριότητος. Θα αξιωθεί, φωτισμένος πλέον και αγιασμένος, να εισέλθει στα βαθύτερα μυστικά ταμεία της καρδιάς και να λατρεύει διηνεκώς, εν Πνεύματι και Αληθεία, τον Τριαδικό Θεό· να απολαμβάνει την πνευματική ηδονή και τα χαρίσματα του Αγίου Πνεύματος και να δέχεται τις ελλάμψεις του Ακτίστου Φωτός της Τρισηλίου Θεότητος.
Εύχομαι και παρακαλώ αγαπητοί μου, ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς, με τις ευχές του Μακαριωτάτου Αρχιεπισκόπου κ. κ. Μακαρίου και του Παναγιωτάτου Μητροπολίτου Θεσσαλονίκης κ. Ευθυμίου, να μας σκεπάζει από κάθε πειρασμό και να μας φωτίζει από το σκότος της πλάνης. Αμήν!
